De circulaire economie waar we met elkaar naar op weg zijn, is een flinke ambitie. Want het betekent minder uitputbare grondstoffen gebruiken, minder afval produceren en materialen en producten langer en beter benutten. En dat zo duurzaam, economisch en slim mogelijk. De plannen en projecten buitelen over elkaar heen: betalen voor je afval, producentenverantwoordelijkheid, hergebruik van sloopmaterialen, inkoop van biobased producten, statiegeld, circulaire matrassen – voor ieder wat wils en in elke sector wordt er geëxperimenteerd. 

Experimenten voor een circulaire toekomst

Zijn Circulaire Ambachtscentra een volgende toevoeging aan de lijst met experimenten en brengen ze de circulaire economie dichterbij? Laten we eens inzoomen op wat Circulaire Ambachtscentra eigenlijk zijn, wat ze doen en waar de ontwikkeling staat. Dan zullen we ontdekken dat dit geen experiment maar toch nieuw is. En dat ze de circulaire economie inderdaad dichterbij brengen, maar niet door slechts één activiteit. 

Een Circulair Ambachtscentrum: wat is dat?

De naam levert meteen al vraagtekens op. Wat moet je je voorstellen bij een ambachtscentrum en dan ook nog circulair? Een Circulair Ambachtscentrum is een knooppunt van activiteiten om producten her te gebruiken.
 
Voor een ideaalplaatje moet je denken aan een kringloopwinkel gemengd met een repair café: een plek waar kunstenaars en kleine ondernemers hun vak uitoefenen en waar herbruikbare goederen opgeknapt, gerepareerd en verkocht worden. Een levendige plek waar burgers overtollige spullen heenbrengen en waar ze opgeknapte, ‘pre-loved’ items kopen.
 
Waar ze ook een broodje kunnen eten en waar leerlingen van de plaatselijke MBO voor opleiding en stage terecht kunnen, en laten zien hoe de producten in ingerichte huiskamers staan of gemaakt worden. En waar ook ambachten worden beoefend: nieuwe kaarsen uit oude stompjes, leren jassen uit oude banken, design meubels uit grootmoeders kastjes. Dit ideaalbeeld is zeker nog niet in alle Circulaire Ambachtscentra zo compleet als hierboven geschetst en misschien wordt het in de toekomst ook nog wel heel anders. Voor nu bestaat het vaak uit elementen uit de bovenstaande lijst, aangevuld met ‘colour locale’ van initiatieven en activiteiten.

In Nederland zijn al enkele tientallen ambachtscentra van start gegaan. Een subsidie van het ministerie van I&W in 2019 en 2020 heeft 32 initiatieven in 59 gemeenten verder geholpen bij het opstarten of uitbreiden. Het ministerie, VNG, de branchevereniging kringloopbedrijven, NVRD en Repair Café Nederland ondersteunen de ambachtscentra met een leernetwerk en onderzoeken. 

Stappen op de ladder van de circulaire economie 

Het mooie van een Circulair Ambachtscentrum is dat het bij elkaar brengt wat al gebeurt op veel plekken: reparatie van producten, verkoop van tweedehands spullen, nieuwe producten uit oude onderdelen of materialen. In vrijwel elke gemeente is er een plaatselijke kringloop, een Repair Café of zijn er refurbish-onderneming.

Het concept Circulair Ambachtscentra en initiatiefnemers die daar hun schouders onder zetten, brengt ondernemers, onderwijs en overheid op een natuurlijke manier bij elkaar, om samen meer te kunnen doen dan alleen. Er zijn logische organisaties en activiteiten die hun plek vinden in het grotere geheel en waarbij iets ontstaat dat als som meer is dan de opgetelde delen. 

De consument is nadrukkelijk de doelgroep van zowel de inbreng als de aanschaf van spullen. De activiteiten van het ambachtscentrum zijn gefocust op hergebruik waarbij reparatie (Repair), opknappen (Refurbish) en deels ook materiaalhergebruik (Recycle) de belangrijkste zijn. Dit zijn waardevolle stappen op de R-ladder waarbij de circulaire economie echt een stevige impuls krijgt. 

Ieder Circulair Ambachtscentrum is uniek

In de circulaire economie bestaat er geen ‘one size fits all’ benadering. Er zal veel meer diversiteit gaan ontstaan in producten, in levenscycli, in verdienmodellen en in keuzes die mensen gaan maken. Zo ook voor de Circulaire Ambachtscentra: er is geen formule die overal werkt en die een blauwdruk geeft van hoe je een succesvolle lokale versie opzet. Elke locatie is verschillend en alle Circulaire Ambachtscentra in Nederland dus ook. 

In de lopende projecten zie je een grote diversiteit terug: of er wel of geen onderwijsinstelling is betrokken, of de verschillende onderdelen zich op één of meerdere locaties bevinden, of de gemeente wel of niet betrokken is. Ook de grootte en het type initiatiefnemers verschilt behoorlijk. De kringloop-organisaties zijn de centrale spil, zoveel is duidelijk. Maar de uitvoering hangt af van wat er lokaal of regionaal speelt en welke partijen betrokken zijn. Dat heeft een hoog experimenteer gehalte en inderdaad zijn we nog met elkaar aan het ontdekken wat werkt en wat niet. Er wordt van elkaar geleerd en besproken hoe je dingen op gang krijgt en hoe je obstakels overwint. Dat past uitstekend bij de circulaire economie en bij de toekomst. 

Toch blijft het niet bij een experiment, want elk individueel ambachtscentrum is gericht op groei. En het aantal ambachtscentra groeit ook, zodat nu al 27% van de Nederlandse bevolking in de buurt van een (initiatief van een)Circulair Ambachtscentrum woont. En nog belangrijker: omdat het elementen combineert die al bestonden en die zichzelf kunnen blijven in een groter geheel. Zo bouwen we voort op een sterke basis. Wel experimenteren dus, maar met bestaande puzzelstukken.

Hoe zet je een ambachtscentrum op?  

De vraag die nu onmiddellijk opkomt is: hoe krijg je die puzzelstukken dan aan elkaar? Waar begin je en tegen welke aspecten loop je aan? Allereerst is het goed om een verkenning te doen welke elementen en partijen al aanwezig zijn en waar motivatie en energie zit om uit te bouwen naar een Circulair Ambachtscentrum. Daarnaast moet er een concept worden ontwikkeld dat kijkt naar vier blokken voor de producten: inzameling, sortering, verwerking (bijvoorbeeld reparatie of demontage) en afname. 

In Almere werken we een Circulair Ambachtscentrum uit 

Met het uitwerken van een concept is in Almere veel ervaring opgedaan. In 2019 ontving de gemeente Almere als 1 van de 10 winnaars de subsidie voor het opzetten van een Circulair Ambachtscentrum. Als startpunt is al een mooi Upcycle Centrum in bedrijf, gekoppeld aan de milieustraat op de Steiger, waar ondernemers producten maken van reststromen. En de Steiger is bij uitstek de locatie waar de gemeente een circulaire hotspot wil realiseren. Plannen voor een duurzaam warenhuis, een kunststoffabriek voor omzetting van verpakkingen en verschillende recyclingsinstallaties worden uitgewerkt. Dit past binnen de plannen om Almere een afvalvrije stad te maken, waarbij reststromen hoogwaardig en binnen de gemeente worden verwerkt en ingezet. De kringloop sluiten en daarmee een economische, ecologische en sociale bijdrage leveren, dat is de doelstelling. 

Het Circulair Ambachtscentrum is daarom een logische uitbreiding op het Upcycle Centrum. Welke stromen komen nu niet bij de kringloop terecht, maar wel bij de milieustraat en zijn goed her te gebruiken? Hoe kunnen we de logistiek en slimme verwerking van producten en materialen bij elkaar brengen als het gaat om bijvoorbeeld elektronica en huishoudelijke apparaten? En hoe kunnen we kleine goederen zoals boeken, elektronica, speelgoed en textiel beter organiseren, zodat reparatie en hergebruik omhoog gaat? 

Haalbaarheidsstudie

Samen met mijn collegas, de gemeente Almere en partners zoals de lokale kringloopbedrijven en ondernemers, heb ik bovenstaande vragen uitgewerkt. We hebben daarvoor een eerste haalbaarheidsstudie afgerond en we gaan dit jaar beginnen met pilots rondom concrete producten. 

Laat je inspireren

Als je als organisatie rondom recycling of hergebruik of als gemeente ook wil weten wat de kansen in uw lokale situatie zijn, laat je dan inspireren door de voorbeelden van ambachtscentra in Nederland. Met de ervaring die we als Royal HaskoningDHV in tientallen projecten hebben opgedaan rondom (om)bouw van milieustraten, recycling, hergebruik van goederen, haalbaarheidsstudies en de vorming van netwerken, kunnen we uitstekend als partner optreden. 

We helpen je graag om de mogelijkheden van een Circulair Ambachtscentrum voor jouw gemeente te onderzoeken. Neem gerust contact met mij op om eens te sparren.