Het monumentale station van Zutphen ligt tussen het centrum en het in ontwikkeling zijnde woon- en bedrijvengebied de Noorderhaven en bedrijventerrein De Mars. Er was geen goede verbinding tussen deze gebieden, de bovengrondse spoorwegovergangen leverden forse wachttijden op voor het verkeer en risicovolle acties voor voetgangers die op het laatste moment nog onder de dalende spoorbomen de overweg wilden kruisen. Sinds eind 2015 zorgen twee onderdoorgangen, De Marstunnel en Kostverloren, ervoor dat de binnenstad en de beide gebieden goed aan elkaar zijn verbonden. De spoorwegovergang werd tegelijkertijd afgesloten.

De Marstunnel is bestemd voor zowel auto’s, fietsers als voetgangers en voert onder zeven sporen door. Kostenverloren is een onderdoorgang voor fietsers en voetgangers en gaat onder vijf sporen door. Beide tunnels zijn gebouwd onder een architectonische visie met veel aandacht voor verlichting en vormgeving.

Unieke architectuur en verlichting

Het ontwerp, de contractvoorbereiding voor de realisatie en begeleiding van de bouw zijn in opdracht van Gemeente Zutphen en ProRail uitgevoerd door Railinfra Solutions, een voormalig samenwerkingsverband van Royal HaskoningDHV en Witteveen+Bos. De vormgeving van de onderdoorgangen zijn ontworpen door architect Mari Baauw van Royal HaskoningDHV (De Marstunnel) en door de architecten Marc en Nicole Maurer van Maurer United Architects (Kostverloren). In het ontwerp heeft Mari Baauw, die bij aanvang de beeldkwaliteit formuleerde, van meet af aan ingezet op een architectuur die organisch past in de stad Zutphen en een hoogwaardige integratie van kunst. De onderdoorgangen zijn op vakkundige wijze door BAM Infra gebouwd.

Bijzondere onderdoorgang Zutphen trekt wereldwijde aandacht | Royal HaskoningDHV | Jannes Linders. Courtesy of Herman Kuijer

Beide onderdoorgangen hebben een geheel eigen hoogwaardig interieur, een inwendige ribbenstructuur, waarvoor het licht- en kleurontwerp ontworpen is door lichtkunstenaar Herman Kuijer. Het veranderende licht is een metafoor voor het langzaam veranderen van het leven met interventies van kansen en orde, van technische controle en vrijheid. Voor zover bekend is het uniek om kunst- en functionele verlichting zo hoogwaardig te integreren.

Gesamtkunstwerk

Deze werken passen in de rijke Nederlandse traditie om ontwerpdisciplines te integreren tot een integraal ontwerp, Gesamtkunstwerk. ’Gesamt’ in termen van samen integraal ontworpen en ’Gesamt’ in termen van: een resultaat waarin alle onderdelen samen tot een elkaar versterkend samenhangend geheel leiden.

Apple-tunnel

Resultaat: twee verschillende onderdoorgangen met een verrassend (ver)licht interieur en ondergrondse kamers die vanzelfsprekend passen in de stad en grote waardering krijgen van omwonenden en bezoekers van Zutphen. De bijzondere uitstraling van de Marstunnel trok zelfs wereldwijde aandacht, toen Apple een foto van de onderdoorgang ging gebruiken voor de wereldwijde ‘Shot on iPhone 6s’ campagne van Apple vanwege de bijzondere uitstraling van de onderdoorgang (wat in de volksmond de naam ‘Apple-tunnel’ heeft opgeleverd).

Bijzondere onderdoorgang Zutphen trekt wereldwijde aandacht | Royal HaskoningDHV | Jannes Linders. Courtesy of Herman Kuijer

Bijzondere samenwerking

De twee onderdoorgangen in Zutphen hebben een nieuwe dimensie toegevoegd aan de oude middeleeuwse stad. De betrokken partijen zijn trots op het eindresultaat, dat in nauwe en bijzonder goede samenwerking met alle partijen en stakeholders is voortgekomen. De onderdoorgangen werden geopend op 14 november 2015.

Credits:

In opdracht van ProRail heeft Railinfra Solutions, een samenwerkingsverband van Royal HaskoningDHV en Witteveen+Bos, vanaf 2008 de realisatie van de twee onderdoorgangen begeleid in het proces van voorontwerp tot en met de uitvoering. Daaronder vielen het opstellen van het opdrachtgeversontwerp, de architectuur, contractvorming, bouwbegeleiding en toetsing van de uitvoering van het UAV-GC contract. Het licht- en kleurontwerp is van lichtkunstenaar Herman Kuijer. Maurer United Architects was verantwoordelijk voor de arcitectuur van de Kostverloren. KCAP Architects en Planners ontwierpen het stedenbouwkundig plan voor de Noorderhaven en het ontwerp voor de openbare ruimte komt van Lodewijk Baljon landschapsarchitecten in samenwerking met KCAP Architects en Planners. De betrokken leden van de Kunstcommissie Zutphen zijn Jan Samsom en Jan van IJzendoorn.

Schreudersprijs

Onderdoorgangen Zutphen heeft op 3 november de Eervolle Vermelding gewonnen bij de uitreiking van de Schreudersprijs. Dit is een tweejaarlijkse prijs voor vernieuwend ondergrondse bouwprojecten. Het project werd door de jury geprezen als 'pareltjes van architectuur met een grote maatschappelijke waarde, waarbij de impact van de tunnels fenomenaal is als je door de tunnel rijdt'.