Jan Bart Jutte senior adviseur Duurzaamheid, Royal HaskoningDHV 
Nicole Geurts van Kessel, projectleider Graaf Reinaldalliantie vanuit Royal HaskoningDHV voor dijkversterking Gorinchem Waardenburg

Het afgelopen jaar is duurzaamheid zowel bij de waterschappen als het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) hoog op de agenda gekomen. Daar waar een paar jaar geleden duurzaamheid nog een administratieve oefening was in de aanbesteding, is het nu door de landelijke klimaatopgaven een serieus onderwerp geworden, waarvan iedereen de urgentie voelt. 

De Green Deal Duurzaam GWW (Grond-, weg- en waterbouw) 2.0 is begin 2017 getekend door ruim 60 partijen uit de GWW, waarbij de afspraak is gemaakt om te werken met de Aanpak Duurzame GWW. De aanpak DGWW is een procesaanpak waarmee duurzaamheid integraal wordt meegenomen in het primair proces van verkenning, planuitwerking en realisatie. Waterschappen passen de aanpak toe, maar op sommige punten ontbreekt het hen aan ervaring. Royal HaskoningDHV heeft binnen de lopende projecten veel kennis en expertise opgedaan met het toepassen van de aanpak DGWW, ook bij dijkversterkingen.

Royal HaskoningDHV adviseert waterschappen en Rijkswaterstaat in deze projecten hoe je duurzame dijken maakt vanaf het begin van een project. Jan Bart Jutte en Nicole Geurts van Kessel zijn in de dagelijkse praktijk actief om hen daarbij te helpen. Ze geven gezamenlijk hun visie op de Duurzame dijken middels vijf aanbevelingen.

Vijf aanbevelingen voor Duurzame dijken | Royal HaskoningDHV

Aanbeveling 1. Gedragen Plan Duurzaamheid met stapsgewijze aanpak

Nicole Geurts van Kessel: “Bij dijkversterking Gorinchem Waardenburg (GoWa) is bij de start van het project een Plan Duurzaamheid gemaakt. Zowel het waterschap als de betrokken marktpartijen (GMB, Heijmans en Vries & van de Wiel, met Royal HaskoningDHV als adviserende partij) hebben de Green Deal Duurzaam GWW ondertekend en de intentie geuit om deze afspraken in dit project toe te passen. Concrete kaders en doelen voor het project hadden we niet en hebben we daarom bewust laten landen in het Plan Duurzaamheid. Zo zijn we één van de eerste projecten waarbij het hele proces van de Aanpak Duurzaam GWW is doorlopen en zijn we al gestart voor het begin van de Verkenningsfase. Royal HaskoningDHV levert de duurzaamheidscoördinator in het project GoWa, die de stappen procesmatig borgt in de gehele organisatie. De kern van het Plan Duurzaamheid is dat het zowel projectmatig als bestuurlijk gedragen is, focus kent en flexibel is.

Wat zijn de kansen binnen het project. Wat betekent dit voor de doelen van het project. Wat zijn ieders verwachtingen daarbij? Het Plan Duurzaamheid vormt de basis voor gesprek op alle niveaus; in de projectteams en in het bestuurlijk overleg.

De focus is ook van belang: Duurzaamheid gaat over heel veel aspecten. Voor GoWa hebben we focus aangebracht naar drie thema’s die relevant zijn voor de dijkversterking: klimaat en energie, duurzame ruimtelijke kwaliteit en circulariteit. Deze zijn ook verwerkt in de speerpunten van het HWBP. Door focus op deze drie thema’s, kunnen we gericht concrete doelen en maatregelen uitwerken en iedereen hierin meenemen. Ook binnen deze thema’s is het zinvol focus aan te brengen om de haalbaarheid te vergroten.

Tot slot moet het Plan Duurzaamheid flexibel zijn. De planontwikkeling en uitvoering van een dijkversterking duurt al gauw zes jaar: Een periode waarin we doorgaans steeds meer leren, waardoor de haalbaarheid van maatregelen toeneemt. Daarom houden we groeidocument bij, waarin we stapsgewijs de resultaten monitoren en vervolgstappen bespreken. Zorg dat je in het plan ruimte houdt voor nieuwe ontwikkelingen en blijf deze monitoren.

Aanbeveling 2. Betrek partners voor de kansen voor een Duurzame ruimtelijke kwaliteit 

Het vroegtijdig organiseren van een Ambitiewebsessie geeft een beeld van waar de duurzaamheidsambities liggen in jouw project en waar de kansen liggen om deze ambitie waar te maken. Soms doen waterschappen zo’n sessie intern, terwijl juist voor de verkenning van kansen voor een duurzame kwaliteit je dit beter samen kunt doen met de gebiedspartners. Dan komen de meekoppelkansen in beeld die bijdragen aan een duurzame kwaliteit op en rond de dijk. 

Voor GoWa zijn samen met alle stakeholders allerlei gebiedskansen in beeld gebracht en een groot aantal daarvan konden worden meegekoppeld. Voorbeeld daarvan zijn de compensatiemaatregelen in de uiterwaarden, Kaderrichtlijnwater maatregelen, recreatiemaatregelen en de kansen voor gebiedseigen grond wat we nu combineren tot integrale inrichtingsplannen. We hebben ook gekeken vanuit de keukentafelgesprekken welke elementen voor bewoners geassocieerd kunnen worden met een duurzame dijk. Daaruit komt bijvoorbeeld dat beleving van natuur en rust belangrijk voor hen is. Daarom wordt ook ingezet op onder andere een bloemrijke dijk en natuurontwikkeling. Energieopwekking past bijvoorbeeld veel minder bij dit gebied vanwege de beperkte ruimte daarvoor.

Aanbeveling 3. Onderzoek en weeg de acht aspecten uit ‘Handreiking circulaire dijken’

Jan Bart Jutte: “In opdracht van Rijkswaterstaat hebben we een handreiking opgesteld voor het circulair ontwerpen van oevers en dijken. Dit geeft projecten handvatten en voorbeelden om te komen tot een ontwerp waarbij verspilling van materiaal wordt voorkomen en waar zo mogelijk reeds aanwezige grondstoffen worden herbruikt.” Juist in de planfase bij afweging van het voorkeursalternatief en de uitwerking naar het Definitief Ontwerp is de potentiele meerwaarde groot. Onze aanbeveling is om op de volgende acht aspecten het ontwerp van de dijk te onderzoeken en af te wegen, leidend naar een circulair ontwerp: 

Vijf aanbevelingen voor Duurzame dijken | Royal HaskoningDHV

 


Aanbeveling 3: onderzoek en weeg de volgende acht aspecten:

  • Preventie: 
    1 Verklein de omvang van de opgave
  • Waardebehoud: 
    2 Verleng de levensduur van bestaande objecten
    3 Maak duurzaam (her)gebruik van bestaande objecten en materialen 
  • Waardecreatie:
    4 Ontwerp voor meerdere levenscycli
    5 Ontwerp toekomstbestendig: adaptief, mogelijk maken toekomstige ontwikkelingen
    6 Ontwerp voor optimaal beheer en onderhoud in nauw overleg met de beheerder
    7 Ontwerp voor duurzaam materiaal gebruik. Verlaging Milieukostenindicator (MKI) waarde bij keuzes, beschouwing hergebruik
    8 Ontwerp voor minimaal grondstof en energieverbruik in aanleg en gebruiksfase. Verlagen van de CO2 uitstoot

 

We merken in onze projecten dat wat betreft circulair ontwerp met name bij de eerste twee aspecten grote winst valt te halen: preventie en waardebehoud. Er is veel onderzoek nodig om te onderbouwen dat versterking op onderdelen niet nodig is of de levenduur vergroot kan worden. De uitdaging ligt erin om juist in de verkenningsfase en planuitwerkingsfase voldoende geld en tijd te investeren. 

Binnen GoWa is een aantal strekkingen die onderdeel waren van de versterking met aanvullende informatie alsnog als goed beoordeeld, waardoor deze niet versterkt worden. Denk hierbij aan het probabilistisch beoordelen van de locaties van hoge voorlanden. Met geavanceerde berekeningen komt de versterkingsopgave ten aanzien van macrostabiliteit en piping daar grotendeels te vervallen. Duurzaamheid en verlaging van de realisatiekosten gaan dan hand in hand.

Daarbij is het raadzaam om duurzaamheid in de afweging onderwerp van gesprek te maken. In de verkenningsfase van GoWa is de toekomstbestendigheid en adaptiviteit één van de belangrijke bestuurlijke argumenten geweest om niet voor een constructie te kiezen, maar een grondoplossing de voorkeur te geven. Hier heeft de duurzaamheid de afweging medebepaald en daar is veel over gesproken op de werkvloer maar ook op bestuurlijk niveau.

Aanbeveling 4. Zoek mogelijkheden voor toepassing gebiedseigen grond voor de deur 

Nicole: ”Voor de dijkversterking Gorinchem Waardenburg wordt grond uit de uiterwaarden gebruikt voor de versterking van de dijk. Vanuit de circulariteitsprincipes is dat duurzamer dan grond van buiten aanvoeren. In de uiterwaarden komen meerdere ruimtelijke opgaven samen. Zo kunnen we in vier uiterwaarden de rivier- en natuurcompensatie realiseren die we nodig hebben voor onze dijkversterking én meekoppelkansen realiseren van andere overheden, zoals recreatiepaden voor de gemeenten en Kaderrichtlijn watermaatregelen voor Rijkswaterstaat. We zien ook uitdagingen. Zo besteden we veel aandacht aan het draagvlak bij grondeigenaren en -beheerders en ook de afstemming met bevoegde gezagen over de technische en milieukundige eisen van de grond. In de komende periode wordt duidelijk hoeveel grond toepasbaar is. We werken ernaartoe om eind 2020 een goedgekeurd projectplan waterwet te realiseren.

Bij Dijkversterking Gorinchem Waardenburg zijn de drie aannemers en Royal HaskoningDHV al in de verkenningsfase als alliantie betrokken bij het project. Hierdoor hebben we allerlei onderzoeken naar de geschiktheid van de grond uit de uiterwaarden al kunnen uitvoeren en is er goed zicht op de bruikbaarheid en risico’s van deze aanpak. Vroegtijdig onderzoek naar gebiedseigen grond vergroot dus de kansen en meerwaarde, vergeleken met wanneer dit pas in de uitvoeringsfase wordt opgepakt.  

Royal HaskoningDHV werkt ook samen met de Projectoverstijgende Verkenning Gebiedseigen grond. In deze opdracht helpen wij de waterschappen en het HWBP om in beeld te brengen waar kansen en belemmeringen liggen in het gebruik van gebiedeigen grond in de dijkversterkingen. Uit de eerste werksessies volgt bijvoorbeeld dat waterschappen nog niet gewend zijn om dijken te ontwerpen met de gebiedseigen grond als vertrekpunt. Royal HaskoningDHV gaat samen met de waterschappen en het HWBP de uitdaging aan om de aanwezige belemmeringen zoveel mogelijk weg te nemen.

Aanbeveling 5. Duurzaam ontwerpen van dijken met DuboCalc

De landelijke opgave is om de CO2-uitstoot bij dijkversterkingen te verminderen, evenals de MKI-waarde (Milieukosten Indicator) naar beneden te brengen. De MKI-waarde is een maat voor het bepalen van de milieu-impact van een project. DuboCalc is een tool die van origine in de uitvoeringsfase wordt ingezet om de milieu-impact te bepalen. Royal HaskoningDHV heeft deze tool, in opdracht van de Unie van Waterschappen, geschikt gemaakt om reeds in de verkenningsfase en planuitwerkingsfase de milieu-impact van alternatieven inzichtelijk te krijgen. Op deze manier kan vanaf de verkenningsfase al worden gestuurd op een verlaging van de MKI-waarden en wordt de tool veel bruikbaarder dan “een sommetje draaien”. 

Royal HaskoningDHV heeft voor onder andere de projecten dijkversterking Nederbetuwe en de Lauwersmeerdijken de MKI-waaarden van verschillende alternatieven berekend. We merken nu al dat daarmee het bewustzijn en gesprek over duurzame keuzes al vroeg in het dijkontwerp opgang komt. Er worden fundamentele discussies gevoerd over de keuze voor een constructieve oplossing, of een oplossing op basis van grond. Daarbij wordt expliciet besproken waar de gronden vandaan komen en het materieel dat ingezet kan worden. Ook innovatieve technieken, die nog niet standaard zijn, maar wel een besparing op de milieubelasting met zich meebrengen, worden hierbij meegenomen.
 
Ook voor Dijkversterking Gorinchem Waardenburg zijn we reeds in de planuitwerkingsfase aan de slag gegaan met DuboCalc berekeningen. We gebruiken deze gegevens ook om de inzet van materieel af te wegen en zo de MKI-waarde daadwerkelijk te verlagen. De inzet van bijvoorbeeld materieel dat minder milieubelastend is, vraagt om nieuwe investeringen, waarbij het belangrijk om de haalbaarheid te toetsen en de terugverdientijd van deze investeringen niet uit het oog te verliezen. Op de korte termijn zijn misschien de duurzame oplossingen niet altijd de goedkoopste, maar het is goed om hier naar te kijken met een breder blikveld. Ook vanuit de natuurwetgeving (stikstofdepositie) kan er noodzaak zijn om hiervoor te kiezen.

Op weg naar meer...

We zien een olievlek van de Duurzaamheidsaanpak die we voorstaan met succesvolle resultaten in de projecten. Met onze integrale aanpak realiseren we duurzame dijken en dragen we bij aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de waterschappen en Rijk. We doen dat op een integrale wijze vanaf de start van het project.

 

ROYAL HASKONINGDHV koploper in advisering Duurzame dijken

  • Advisering programmatische duurzaamheidsaanpak (in opdracht van HWBP)
  • Ontwikkeling DuBoCalc  voor Verkenningen (i.o.v. Unie van Waterschappen)
  • Trekker en advisering POV gebiedseigengrond (i.o.v. POV DGG)
  • Opsteller Handreiking Circulaire oevers en dijken (i.o.v. Rijkswaterstaat)
  • Toepassing Duurzame GWW aanpak in diverse dijkversterkingen waaronder koplopers Gorinchem Waardenburg, Lauwersmeerdijken, Neder Betuwe (i.o.v. diverse Waterschappen)
  • Hergebruik/circulariteit in ontwerp dijkversterking Houtribdijk (i.o.v. Rijkswaterstaat)
  • Advisering STOWA-rapport Zon op Dijken (i.o.v. STOWA)
  • Advisering toepassing zonne-energie op dijken (i.o.v.Waterschap Brabantse Delta)
  • Opsteller Technische Handreiking Windturbines en Waterkeringen (i.o.v. STOWA);Technische beoordeling van effecten van windparken op de waterveiligheid obv WBI2017: 
    o Windpark Rozenburg langs de Nieuwe Waterweg (iov Eneco en Bosch & Van Rijn);
    o Windpark Vlaardingen (iov Pondera);